Leirárkirkjugarður

Staðsetning: Leirár- og Melahr., Borgarfjarðarsýslu.
Fjöldi einstaklinga: 
106

Fjöldi legsteinamynda: 
80

Ljósmyndari: Brynja Þorbjörnsdóttir (2022).
Fjöldi kvenna: 
48

Fjöldi karla: 
58

Meðalaldur:
 
64
ár
Skoða garðinn í gagnagrunninum

Leirárkirkjugarður er austan við kirkju og bæjarhús. Kirkjugarðurinn er ferhyrndur, um 43 metrar á breidd frá suðri til norðurs og 71 metri að lengd frá austri til vesturs, og er ívið hærri en landið umhverfis. Flái er á jöðrum garðsins á þrjá vegu niður að kirkjugarðsgirðingu. Girt er umhverfis garðinn með timburgirðingu sem smíðuð er úr burstasneiddum stöfum á tveimur langböndum sem fest eru á girðingarstólpa úr járnrörum.

Sáluhlið er á vesturhlið garðsins. Í því eru hlilðstólpar úr járnrörum og á milli þeirra er lág burst smíðuð úr flatjárni og kross efst fyrir miðju. Hliðgrindur eru smíðaðar úr járni. Kirkjugarðsgirðing og sáluhlið eru máluð hvít. Fáein tré eru í garðinum sunnanverðum. Garðurinn hefur verið sléttaður og í honum eru allmörg leiði ómerkt. Minningarmörk eru flest í garðinum að norðanverðu og í honum austarlega og er þar margt járnkrossa. Þar eru tvær umgjarðir úr járni misvandaðar og aðrar tvær úr steinsteypu.

Mynd úr Kirkjur Íslands 13. bindi, s. 242.

Í forkirkju er gamall legsteinn sem komið hefur verið fyrir á einum veggnum. Þetta er rauðleitur sand- eða kalksteinn, erlendur að uppruna, mögulega frá steinnnámunum á Gotlandi en líklega unninn í Danmörku, með úthoggnum haglega gerðum sólblómum (Solsikker) á öllum hornum. Steinninn er 2 ál. og 5 þuml. á lengd (108,7 cm) og 1 alin og 6 þuml. á breidd (63,2 cm) og 2 þuml. á þykkt (5 cm).

Upprunalega var steinninn á leiði úti í kirkjugarðinum en þegar að fór að gróa yfir hann, ákvað kirkjubóndinn á Leirá, Þórður Þorsteinsson, að færa steininn úr garðinum og setti hann fyrir framan kirkjudyrnar þar sem hann var notaður sem tröppusteinn og þar mun grafletrið mest hafa eyðst. Þar var steinninn enn þegar Jón Jakobsson þjóðminjavörður rannsakaði hann, líklega sumarið 1903, en grein um rannsókn sína birti hann í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags árið 1904. Letrið á steininum var víða orðið mjög máð og sumsstaðar flagnað upp úr steininum og stafir horfnir. Það hefur verið stórt og greinilegt latínuletur, vel höggið.

Að því er Jón komst næst stóð eftirfarandi á steininum:

Jón Þórðarson, sonarsonarsonur Gísla lögmanns, setti, hryggur í hug, legstein þenna sér og sinni ástkæru eiginkonu Helgu Sigurðardóttur, sonardóttur Árna lögmanns, fæddri árið 1663, dáinni 2. dag júlímán. 1693. Davíðssálmar III, 5. vers: Eg hef lagt mig og sofið og vaknað af svefni.

Helga var dóttir Sigurðar Árnasonar lögréttumanns í Leirárgörðum (Oddssonar biskups Einarssonar) og konu hans Elínar Magnúsdóttur. Jón var sonur Þórðar Hinrikssonar sýslumanns á Innra-Hólmi en móðir hans er ókunn. Afi hans var Hinrik sonur Gísla lögmanns (1606-1613) Þórðarsonar. Jón var fóstursonur Þorlaugar Einarsdóttur og gaf hún honum jarðir auk lausafjár. Hann var bóndi á Bakka í Melasveit 1669-1707 og átti þá jörð og var lögréttumaður 1685-1707. Þau Helga voru barnlaus en eina dóttur mun Jón hafa átt, Solveigu, með óþekktri móður.

Þegar Matthías Þórðarson var á ferð á Leirá þann 28. júlí 1909 var steinninn fyrir kirkjudyrum og getur Matthías þess að hann hafi þá verið mjög genginn og skemmdur. Sagði Matthías svo fyrir að steininum yrði komið fyrir undir kirkjugólfi. Það hefur líklegast gerst skömmu síðar því Þór Magnússon þjóðminjavörður getur þess í athugasemd við kirknaskrána á Leirá að steinninn hafi verið tekinn fram 1978 og standi til að koma honum fyrir í forkirkju. Hefur orðið úr því stuttu síðar.

Þegar verið var að taka gröf fyrir Ólaf Jónsson, hreppstjóri á Geldingaá (hann lést 5. júlí 1915), kom í ljós kista, 3½ alin (u.þ.b. 168 cm) löng og gerð úr þykkum viði. Ofan á henni var skjöldur, en svo skemmdur orðinn af elli að hann brotnaði er hann var hreyfður. Á hliðum kistunnar voru járnhankar og á hverjum gafli hankar úr silfri. Ekki voru menn vissir um hver hefði verið grafinn þarna, en töldu helst að þetta gæti verið gröf Odds lögmanns Sigurðssonar út frá stærð kistunnar og skrauti hennar, auk þess að vitað væri að hann hafi verið jarðaður á Leirá.

Á vinstri hönd þegar gengið er inn um sáluhliðið er reitur afmarkaður með smíðajárnsgrindverki. Það er svart á lit en er nú nokkuð farið að láta á sjá. Í þessum reit hvílir Jón Thoroddsen sýslumaður og rithöfundur ásamt Lárusi syni sínum. Hann er kannski þekktastur fyrir að hafa skrifað skáldsögurnar Piltur og stúlka og Maður og kona.

Leirárkirkjugarður var ljósmyndaður af Brynju Þorbjörnsdóttur í apríl 2022, og fær hún kærar þakkir fyrir!

Heimildir:
Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1904, s. 31
Kirkjur Íslands 13. bindi, s. 240-243
MBL 24.07.1915, s. 2

Leave a Comment

Your email address will not be published.